We hebben nu heel veel vernieuwingen en veranderingen voorbij zien komen. Misschien zijn het nieuwe concepten voor je, misschien is het gesneden koek. Mijn opzet is om je vanuit een ander perspectief naar de wereld te laten kijken. Om je te laten doordenken over een wereld die compleet verbonden is en een beeld te geven wat dat betekent voor de cultuur van internet. Langzaamaan wordt de grens tussen internet en ‘de echte wereld’ echter diffuser. Web 2.0 zorgt voor veranderingen in de samenleving. Onderzoeksbureau Forrester heeft het in z’n topic overview als volgt geformuleerd:

“Most of the technologies comprising Web 2.0 are evolutionary, but the convergence of these technologies is resulting in revolutionary changes in consumer behavior, business efficiency, and the technology sector.”

Maar het gaat uiteindelijk niet om de term (hoewel het gemakkelijk is om naar al deze ontwikkelingen te kunnen verwijzen met één woord), de term is deels ook een hype. Het gaat ook niet specifiek over die sites (Hyves, YouTube of Marktplaats), want daar komen weer steeds nieuwe handige sites voor in de plaats. Waar het wel om gaat is dat fundamentele veranderingen plaatsvinden door web 2.0. Wat is de impact van deze veranderingen op de samenleving?

Wat is er veranderd door internet en web 2.0?

Zoals gezegd begon internet ooit als militair communicatienetwerk, heeft het zich vervolgens ontwikkeld tot computernetwerk voor wetenschappers, tot werkterrein van ICT-nerds en uiteindelijk tot een digitale kopie van de werkelijkheid. Het internet is een integraal onderdeel geworden van ons leven en onze samenleving èn tegelijkertijd een aanvulling daarop: nieuwe concepten die nieuwe dingen mogelijk maken.

Het vraagt van de overheid om een pas op de plaats te maken en om zich heen te kijken. Niet alleen omdat we andere dingen moeten gaan doen (hoewel dat ook het geval kan zijn), maar zeker omdat we de dingen anders moeten gaan doen. Als de samenleving verandert, verandert onze relatie tot de samenleving immers mee. Welke ontwikkelingen hebben zich voorgedaan die organisaties ertoe noodzaken om fundamenteel na te denken over hoe ze gebruik maken van internet? Ik benoem hieronder drie belangrijke veranderingen.

1. De integratie van digitaal

Zoals ik in de inleiding aangaf heeft het internet ook een fase doorgemaakt waarin werd gedacht dat het een digitale kopie van de werkelijkheid was: We blijven
dezelfde dingen doen, maar dan digitaal. Papieren concepten vertaald naar het web. Bedrijven en instellingen die hun bedrijfsbrochure op een internetsite plaatsten zodat iedereen op elk moment waar ook ter wereld die informatie kon bekijken. Internet is tijd- en plaatsonafhankelijk en dat biedt voordelen. Die aanpak leverde echter geen nieuwe concepten op. Internet bleef een aparte wereld en de computer bleef boven in de studeerkamer staan.

Zo was dat een paar jaar terug nog. Tegenwoordig echter is die computer een laptop die op de bank ligt, altijd onder handbereik. Of een mobieltje in je binnenzak. Dat komt niet alleen omdat het aantal functionaliteiten en mogelijkheden enorm is gegroeid. Inderdaad, de meeste Nederlanders doen hun bankzaken via internet, www.marktplaats.nl heeft de ViaVia vervangen en het laatste nieuws lees je bij www.nu.nl. Maar de reden dat we via ADSL, wifi en umts altijd online willen zijn is omdat het deel is gaan uitmaken van ons leven. Een onderdeel en een aanvulling. Dat is mogelijk geworden omdat nieuwe concepten zijn ontwikkeld die slimmer gebruik maken van de digitale mogelijkheden. We kunnen daardoor dingen doen die we eerst niet konden: dat is echte meerwaarde.

Met de komst van internet werden brieven vervangen door e-mail om sociale contacten te onderhouden, maar het bleven één-op-ééncontacten. Door gebruik te maken van sociale netwerksites als Hyves komen nu echter netwerken in beeld en worden nieuwe groepen gevormd en contacten gelegd. Ook kun je vanuit huis een winkel of bedrijf beginnen zonder te hoeven investeren in een pand. Je marketing verloopt via Google Adware zodat je advertentie gericht wordt getoond aan mensen die geïnteresseerd zijn in je product. Nieuwe concepten, nieuwe mogelijkheden, een veranderende wereld.

De integratie van internet in ons leven zal de komende jaren alleen maar groter worden. Een paar jaar terug gingen de meeste mensen nog met een pseudoniem online, nu geven miljoenen mensen hun leven bloot op sociale netwerksites. Als al deze informatie met elkaar wordt verbonden gaat onze digitale schaduw steeds meer lijken op wie we echt zijn. Mobiele technologie in combinatie met GPS plaatst ons niet alleen live in Google Maps, maar kan vervolgens ook actuele informatie geven over de plek waar we op dat moment zijn (zo´n uitbreiding van je omgeving wordt augmented reality genoemd). We zullen dus niet alleen zelf zichtbaarder worden op internet, informatie van internet zal ook zichtbaarder worden in onze omgeving. Een boeiende ontwikkeling.

2. Democratisering van het debat

Eén van de belangrijkste maatschappelijke terreinen waar de vernieuwing zich manifesteert is de publicatiemacht, de mogelijkheid om je mening kenbaar te maken aan de buitenwereld. Die mogelijkheid bleef voor de komst van het internet vooral gereserveerd voor organisaties. Voor individuen was er ruimte voor een beperkt aantal opiniestukken in kranten. Of iemand kon z´n eigen blad uitbrengen en je in verband met kosten en logistiek neerleggen bij een klein verspreidingsgebied.

Internet geeft elke gebruiker een platform om zijn mening kenbaar te maken en daar wordt grif gebruik van gemaakt. Van diepgravende beschouwingen en uitgewerkte plannen tot aan de onderbuikgevoelens en scheldpartijen in reactiefora (de zogenaamde reaguurders). De een mengt zich in nationale politieke discussies, de ander vertelt wat hij die dag gedaan heeft en de volgende werkt met gelijkgestemden een hobby of interesse uit. Iedereen bezit de hulpmiddelen om mee te doen.

Nu de mogelijkheid bestaat voor iedereen om z’n stem te laten horen, groeit ook de behoefte om gehoord te worden. Om deel te mogen nemen aan het debat en aan de agendabouw (horizontalisering). Dit levert voor de overheid, die zo gewend is om te werken via tussenorganisaties (belangenverenigingen, pers, etc.), nieuwe uitdagingen en vragen op: hoe om te gaan met al die individuen en meningen? Maar het levert ook kansen op, namelijk om kennis uit de gehele samenleving aan te boren. Kennis die voorheen onbereikbaar en dus niet beschikbaar was.

3. Het maatschappelijk potentieel

Voor alle duidelijkheid, het gaat hier niet over referenda of directe democratie. Niet elk geluid hoeft geregistreerd en gebruikt te worden. Maar elke organisatie heeft kennis en ideeën nodig om haar werk te kunnen doen. Daarvoor worden werknemers ingezet of ingehuurd en netwerken van personen en organisaties ingeschakeld. Bruikbare kennis en ideeën worden eruit gezeefd en gebruikt. Misschien dat daarbuiten ook relevante ervaringen of oplossingen aanwezig waren, maar die bleven onzichtbaar. Via internet kan deze kennis wel toegankelijk worden gemaakt. De ‘zeef’ wordt dan een stuk groter, de mogelijkheid nieuwe kennis en ideeën op te doen dus ook.

Een voorbeeld hiervan is het mijnbouwbedrijf Goldcorp dat zijn geologische data op internet zette zodat amateurgeologen mee konden zoeken naar goudaders (waardoor uiteindelijk de opbrengst verzevenvoudigde). Maar ook www.waarneming.nl, dat waarnemingen van dieren en planten verzamelt van natuurliefhebbers uit heel Nederland. Bij planvorming in de ruimtelijke ordening worden steeds vaker simulaties en computerspellen ingezet om de bevolking te betrekken en lokale kennis en ervaringen aan te boren. De middelen zijn beschikbaar en elke organisatie moet voor zichzelf bekijken hoe ze daarmee beter haar taken kan uitvoeren.

Als de geëigende overheidsorganisaties geen gebruik maken van dat maatschappelijk potentieel dan is het net zo goed mogelijk dat het initiatief ergens anders vandaan komt. Waarneming.nl is ontstaan los van de natuurverenigingen waarmee het ministerie van LNV tot op heden contacten onderhield. In Engeland is www.mysociety.org (een onafhankelijke stichting) de plek waar je losliggende stoeptegels en rondslingerend vuil doorgeeft. En in Nederland hebben we bij de scholierenakties tegen de 1040-urennorm en een initiatief als Stop Fout Vlees gezien hoe gemakkelijk en snel een beweging zich kan organiseren.

Vragen voor de overheid

In zijn boek “The world is flat” beschrijft Thomas Friedman hoe het proces van globalisering is versterkt en versneld door de ontwikkeling van computers en computernetwerken, met name internet. Dit proces van globalisering was al langer gaande, maar het krachtiger worden van computers, het groeiende gemak waarmee gebruikers ermee omgaan en met name het feit dat al deze mensen via een wereldwijd netwerk met elkaar verbonden zijn boden nieuwe mogelijkheden en hebben daarmee dit proces versneld.

Eenzelfde versnelling vindt ook plaats op het werkgebied van de overheid. De drie ontwikkelingen die ik hiervoor heb geschetst zijn het gevolg van de uitdagingen waar we in onze droom van Hoofdstuk 2 tegenaan liepen:

1. Steeds meer mensen en steeds meer activiteiten zijn online omdat het internet een onderdeel is gaan uitmaken van onze manier van leven, maar met wie gaan we samenwerken en waaraan gaan we deelnemen?
2. Het proces van horizontalisering en de veranderende rol van de overheid in de samenleving worden versterkt en versneld door het gemak voor burgers om via internet deel te nemen aan het maatschappelijke debat (via fora, weblogs en internetstemmingen), maar hoe vinden we wat het meest relevant voor ons is?
3. Ook zijn er nieuwe instrumenten beschikbaar om samenwerking te organiseren en bijdragen te leveren aan beleidsvormings- of ontwikkelprocessen (massasamenwerking). De mogelijkheden confronteren organisaties en met name de overheid methogeverwachtingen en een groei van het aantal initiatieven vanuit de samenleving. Meer dan ooit wordt van de overheid verwacht om in die horizontaliserende samenleving haar rol te nemen.

Waar te beginnen?

Alle middelen die hiervoor de revue zijn gepasseerd staan ons dus ter beschikking als we gebruik willen maken van die lange staart aan kennis, ideeën en inzet van mensen van buiten onze organisatie. Het biedt voor de overheid een grote kans om efficiënter, effectiever en interactiever te werken, maar tegelijkertijd biedt het zoveel nieuwe mogelijkheden dat we het moeilijk kunnen overzien.

Op internet bestaan plaats en tijd niet, want informatie is altijd beschikbaar en bereikbaar in een milliseconde. Bijna alle Nederlanders en de gehele professionele wereld zijn online en met elkaar verbonden. Je kunt iedereen vragen om mee te denken en met nieuwe kennis en ideeën te komen, als je het maar op de juiste manier vraagt. En al die bouwstenen kun je zelf combineren totdat je de mix hebt gevonden die jij nodig hebt. Dat is geen droom, dat is de realiteit van dit moment.

Zoals hiervoor al geconstateerd zijn we in een paar jaar van een situatie van schaarste - van ideeën, kennis en contacten - overgegaan naar een situatie van overvloed. Echter, deze verandering is zo groot en is zo snel gegaan dat we nauwelijks de implicaties kunnen bevatten en grotendeels vasthouden aan de manier van werken die we gewend zijn. Nog steeds zitten we van negen tot vijf in één gebouw, werken we samen in vergaderingen en proberen we in kleine kring de problemen op te lossen, terwijl al die dingen die we ons in het begin voorstelden en die we hierboven lazen ondertussen ook kunnen.

Waarom doen we dat dan niet? Als ambtenaar wil je immers je werk goed doen, wil je je baseren op voldoende gegevens, de juiste mensen betrekken en de meest geschikte instrumenten uitkiezen. De belemmering is dat we gewoon geen idee hebben wat we met deze nieuwe mogelijkheden aanmoeten. Wat is er mogelijk? Hoe moet je het dan aanpakken? Wat zijn de risico’s? Wie kan me helpen? Dat zijn vragen die we als ambtenaren gezamenlijk moeten proberen te beantwoorden.

De realiteit en de realisatie dat plaats en tijd irrelevant zijn geworden, het begrip dat elke wereldburger je kamergenoot is en dat je het dus niet alleen hoeft op te lossen en het inzicht dat je zelf je eigen ideale werkomgeving kunt samenstellen, het zijn concepten die ver staan van onze huidige manier van werken, van ruimtelijke beperkingen en informatieschaarste. En als je die concepten door gaat denken, dan gaat het je al snel duizelen. Maar dit zijn wel de uitgangspunten van werken op het web. Van werk in de 21e eeuw. Dit zullen we moeten zien te bevatten als we verder willen komen.